नानाजी देशमुख कल्पक टप्पा दोन (पोखरा 2.0) योजना: राज्यातील शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वपूर्ण जलसिंचन सुधारणा नानाजी देशमुख कल्पक टप्पा दोन म्हणजेच पोखरा 2.0 या महत्त्वाच्या शासकीय योजनेबाबत सविस्तर माहिती पाहणार आहोत. ही योजना राज्यातील कोणत्या जिल्हे आणि गावांमध्ये राबवली जाते, योजनेचा उद्देश काय आहे, शेतकऱ्यांना सूक्ष्म सिंचनाचा कसा लाभ मिळतो, ठिबक व तुषार सिंचनासाठी किती टक्के अनुदान दिले जाते, पात्रता, अटी-शर्ती, अर्ज प्रक्रिया, कागदपत्रे आणि प्रत्यक्ष तपासणीपर्यंतची संपूर्ण माहिती आपण या लेखात सोप्या आणि समजेल अशा मराठी भाषेत समजून घेणार आहोत.
पोखरा 2.0 योजना म्हणजे काय आणि ती का महत्त्वाची आहे?
जय शिवराय मित्रांनो. नानाजी देशमुख कल्पक टप्पा दोन योजना ही राज्य सरकारची एक अत्यंत महत्त्वाची योजना आहे. या योजनेला पोखरा 2.0 असेही म्हटले जाते. सध्या ही योजना महाराष्ट्रातील 21 जिल्ह्यांमधील 721 पेक्षा जास्त गावांमध्ये राबवली जात आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश शेतकऱ्यांचे शेती उत्पादन वाढवणे, पाण्याचा योग्य वापर करणे आणि शेती अधिक शाश्वत बनवणे हा आहे. पावसावर अवलंबून असलेली शेती कमी करून शेतकऱ्यांना हमखास पाणी मिळावे, यासाठी जलसंधारण आणि सूक्ष्म सिंचनावर या योजनेत विशेष भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे अल्प आणि अत्यल्प भूधारक शेतकऱ्यांसाठी ही योजना खूपच उपयोगी ठरत आहे.
सूक्ष्म सिंचन अंतर्गत मिळणारे लाभ
पोखरा 2.0 योजनेतील एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक म्हणजे सूक्ष्म सिंचन. यामध्ये ठिबक सिंचन आणि तुषार सिंचन या दोन्ही प्रकारांचा समावेश होतो. या पद्धतीमुळे पाणी थेट पिकांच्या मुळाशी पोहोचते, त्यामुळे पाण्याची नासाडी होत नाही. तसेच पिकांची वाढ चांगली होते आणि उत्पादनात लक्षणीय वाढ होते. या योजनेअंतर्गत शेतकऱ्यांना ठिबक आणि तुषार सिंचन साहित्य अनुदानावर दिले जाते. आधीही या योजनेबाबत कोणती गावे समाविष्ट आहेत, अर्ज कसा करायचा आणि नोंदणी प्रक्रिया काय आहे, याची माहिती देण्यात आली होती. आता या लेखात आपण सूक्ष्म सिंचनाशी संबंधित सर्व अटी आणि लाभ समजून घेत आहोत.
प्राधान्यक्रमानुसार लाभार्थी निवड
या योजनेत शेतकऱ्यांना प्राधान्यक्रमानुसार लाभ दिला जातो. सर्वात आधी अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातीतील शेतकऱ्यांना लाभ देण्यात येतो. त्यानंतर अत्यल्प भूधारक, अल्प भूधारक, विधवा महिला शेतकरी यांचा विचार केला जातो. या सर्व प्राधान्य गटांनंतर सर्वसाधारण शेतकऱ्यांना लाभ दिला जातो. या प्राधान्यक्रमामुळे आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल शेतकऱ्यांना या योजनेचा अधिक फायदा मिळतो आणि शेतीत सुधारणा करण्याची संधी मिळते.
अनुदानाचे प्रमाण आणि जमीनधारणा
पोखरा 2.0 योजनेत अनुदानाचे प्रमाण शेतकऱ्यांच्या प्रवर्गानुसार ठरवण्यात आले आहे. अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातीतील शेतकऱ्यांना या योजनेअंतर्गत 90 टक्के अनुदान दिले जाते. सर्वसाधारण प्रवर्गातील अल्प व अत्यल्प भूधारक शेतकरी, ज्यांच्याकडे 1 ते 2 हेक्टरपर्यंत जमीन आहे, त्यांना 80 टक्के अनुदान मिळते. तसेच 2 हेक्टरपेक्षा जास्त आणि कमाल 5 हेक्टरपर्यंत जमीन असलेल्या शेतकऱ्यांना 75 टक्के अनुदान दिले जाते. किमान 1 हेक्टर जमीन असणे आवश्यक आहे आणि जमीन स्वतःच्या नावावर असणे बंधनकारक आहे.
सातबारा आणि सिंचन स्त्रोताची अट
या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी शेतकऱ्याकडे स्वतःचा सातबारा उतारा असणे आवश्यक आहे. तसेच त्या सातबारावर सिंचन स्त्रोताची नोंद असणे खूप महत्त्वाचे आहे. म्हणजेच विहीर, बोअरवेल किंवा इतर कोणताही पाण्याचा स्रोत नोंदवलेला असावा लागतो. जर सिंचनासाठी पाण्याची उपलब्धता नसेल, तर या योजनेचा लाभ मिळू शकत नाही. ही अट शेतकऱ्यांनी विशेष लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे.
पूर्वी घेतलेल्या लाभाबाबतचे नियम
या योजनेत काही कालमर्यादा ठरवण्यात आल्या आहेत. एखाद्या क्षेत्रावर एकदा ठिबक किंवा तुषार सिंचनाचा लाभ घेतला असेल, तर त्या क्षेत्रावर सात वर्षांपर्यंत पुन्हा लाभ घेता येत नाही. काही बाबींमध्ये, जसे की रेनगन किंवा स्प्रिंकलर, तीन वर्षांनंतर पुन्हा लाभ घेता येतो. जर एखाद्या शेतकऱ्याची जमीन 5 हेक्टर असेल आणि त्याने आधी 2 हेक्टरवर लाभ घेतला असेल, तर उर्वरित 3 हेक्टर क्षेत्रासाठी पुन्हा अर्ज करता येतो, मात्र अनुदान मर्यादा वेगळी असते.
ऑनलाईन अर्ज प्रक्रिया आणि तपासणी
या योजनेसाठी शेतकऱ्यांना ऑनलाईन पद्धतीने अर्ज करावा लागतो. पहिल्या टप्प्यात अर्जासोबत कोटेशन आणि सातबारा उतारा अपलोड करावा लागतो. लाभार्थी पात्र ठरल्यानंतर पूर्वसंमती दिली जाते. त्यानंतर शेतकऱ्याने खरेदी केलेल्या साहित्याची बिले, चलन आणि आवश्यक प्रमाणपत्रे अपलोड करावी लागतात. सर्व कागदपत्रे पूर्ण झाल्यानंतर संबंधित अधिकाऱ्यांकडून शेताची प्रत्यक्ष तपासणी केली जाते. प्रत्यक्षात किती क्षेत्रावर ठिबक किंवा तुषार सिंचन बसवले आहे, याची खात्री करून त्यानंतर शेतकऱ्याच्या खात्यात अनुदान जमा केले जाते
एकंदरीत पाहता नानाजी देशमुख कल्पक टप्पा दोन म्हणजेच पोखरा 2.0 योजना ही शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत उपयुक्त आणि फायदेशीर आहे. योग्य माहिती घेऊन, अटी-शर्ती समजून आणि वेळेत अर्ज केल्यास शेतकऱ्यांना या योजनेचा मोठा लाभ होऊ शकतो. पाण्याची बचत, उत्पादनात वाढ आणि शेतीची शाश्वतता वाढवण्यासाठी ही योजना नक्कीच महत्त्वाची ठरत आहे.